Κίμωνας Σταματούρος
Το πανηγύρι του Οξυλίθου
«Στο χωριό Οξύλιθος, το οποίο είναι ένα από τα ωραιότερα χωριά του Νομού Ευβοίας, στις 15 Αυγούστου στη γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στον περίβολο της μικρής Βυζαντινής εκκλησίας της Μεγαλόχαρης, μετά την θεία λειτουργία, προσφέρεται σε όλους τους προσκυνητές εκλεκτή ρετσίνα και στιφάδο, παραδοσιακό φαγητό του χωριού και της γύρω περιοχής.
Ο μικρός αυτός ναός της Παναγίας των Χατηριάνων, όπως ονομάζεται από παλαιούς αγιογράφους, χρονολογείται σύμφωνα με τις τοιχογραφίες του από το ΙΔ’ αιώνα και μάλιστα από τα έτη 1300-1370. Η τοιχοποιία και η αγιογραφία του ναού αυτού, της Αγ. Άννας, στο συνοικισμό Ψιθιάνων και του Αγίου Νικολάου στο συνοικισμό Ριτζάνων είναι τεχνοτροπίας Κωνσταντινοπολίτικης.
Το έθιμο του στιφάδου και της συνεστιάσεως που ενθυμίζει τις χριστιανικές αγάπες χάνεται μέσα στο χρόνο. Σύμφωνα με την παράδοση στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της πειρατείας, στην ακροθαλασσιά της περιοχής του χωριού Πετριές, βρέθηκε η εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Είναι πολύ πιθανό, η εικόνα που σώζεται μέχρι σήμερα, να προέρχεται από ναυάγιο πλοίου. Οι κάτοικοι των Πετριών την πήραν και την εφύλαξαν στην εκκλησία τους.
Έπειτα από λίγες μέρες, η εικόνα, σύμφωνα πάντα με την προφορική παράδοση, εξαφανίστηκε από την εκκλησία κατά μυστηριώδη τρόπο και έπειτα από πολλές αναζητήσεις των κατοίκων, πληροφορήθηκαν ότι βρέθηκε ανηρτημένη μαζί με το καντήλι της, στον κοτσικά (Κερκίς ή δένδρο του Ιούδα) που είχε φυτρώσει έξω από το ναό της Παναγίας των Χατηριάνων. Την εικόνα την παρέλαβαν οι κάτοικοι των Πετριών και την μετέφεραν στην εκκλησία τους, αλλά και πάλι εξαφανίσθηκε και ξαναβρέθηκε ανηρτημένη, κατά περίεργη σύμπτωση, εις το αυτό και πάλιν μέρος, στο ίδιο δένδρο, έξω από το ναό της Θεομήτορος.
Το πράγμα αυτό χαρακτηρίσθηκε εύλογα από τους κατοίκους και των δυο χωριών ως θεία ενέργεια και αποφάσισαν να την τοποθετήσουν μέσα στο μικρό ναό. Το δένδρο πάνω στο οποίο βρέθηκε ανηρτημένη η εικόνα, σώθηκε μέχρι τις μέρες μας, μάρτυρας επί αιώνες της θείας αυτής επεμβάσεως και ενεργείας. Θεωρήθηκε από τους κατοίκους του χωριού ως ιερό δένδρο.
Πριν από λίγα χρόνια ξεράθηκε και τώρα εκτεθειμένο στη φθορά του χρόνου σαπίζει πίσω από την προσθήκη του ιερού ναού, αφύλακτο και θεωρείται τόσο ιερό, μέχρι του σημείου να προκαλεί δέος στους «Ξυλιθιώτες» και στους Αθίγγανους (γύφτους) που διέρχονται και καταυλίζονται εκεί, πολλές φορές τους χειμερινούς μήνες. Κανένας δεν σκέφθηκε να το πάρει για καύσιμο ύλη.
Οι Οξυλιθιώτες για τη μεγάλη τιμή που τους έγινε εκ μέρους της Παναγίας, να προτιμήση το μικρό Βυζαντινό εκκλησάκι τους, καθιέρωσαν στη μνήμη της, να γίνεται πανηγύρι και να προσφέρουν στους προσκυνητές στιφάδο και εκλεκτή ρετσίνα. Εκάθοντο όλοι οικογενειακώς και με τις παρέες τους σταυροπόδι, γύρω από το ναό και έτρωγαν, όπως έλεγαν, το φαγητό της Μεγαλόχαρης. Το έθιμο αυτό ήταν και είναι τόσο βαθιά ριζωμένο μέσα στις καρδιές των Οξυλιθιωτών που και στα δύσκολα χρόνια έσφαζαν μικρά ζώα και παρασκεύαζαν πατσά, τα δε συκώτια και το κρέας με πολύ πιλάφι. Μια χρονιά στη Γερμανοιταλική κατοχή, λόγω ελλείψεως βοδινού κρέατος για να μη διακοπεί το έθιμο το έκαμαν με μελιτζάνες.
Καθόλου όμως απίθανο το πανηγύρι αυτό, να καθιερώθηκε από τα χρόνια της ανοικοδομήσεως και αγιογραφήσεως του ναού, γιατί η λέξη στιφάδο προέρχεται από το ιταλικό stufata που σημαίνει πνικτό ή κλειστό από τον τρόπο του μαγειρέματος. Αν πάρομε σαν βάση την ερμηνεία της λέξεως, πρέπει να θεωρηθεί Φράγκικης προέλευσης το φαγητό αυτό.
Στην γιορτή και στο έθιμο αυτό, κάθε Οξυλιθιώτης φροντίζει να δίνει το παρόν κάθε χρόνο, γιατί το πανηγύρι της Παναγίας των Χατηριάνων το θεωρεί κάτι δικό του και δεν φείδεται κόπων και χρημάτων. Η τήρηση του εθίμου αυτού τιμά ιδιαίτερα τους κατοίκους του Οξυλίθου.
Χάρη στη φιλεργατικότητα των κατοίκων του Οξυλίθου το πανηγύρι αυτό σήμερα είναι οργανωμένο από πάσης πλευράς και κατά την εορτή αρκετά πλήθη πιστών συρρέουν στον πανάρχαιο αυτό ιερό ναό, στο προαύλιο του οποίου υπάρχει χώρος με υπόστεγο και μέσα σε εκατόν είκοσι και πλέον καζάνια, ετοιμάζεται φαγητό, για τους πανηγυριστές.
Μετά το τέλος της ακολουθίας, ευλογουμένου του φαγητού παρά του Μητροπολίτου Καρυστίας, επακολουθεί κοινή συνεστίαση σε ιδιόκτητα τσιμεντένια τραπέζια, ειδικά κατασκευασμένα από τους περισσότερους κατοίκους του χωριού.
Την παλιά εποχή τις απογευματινές και νυκτερινές ώρες ακολουθούσε στα δέκα καφενεία του χωριού διασκέδαση με λαϊκά όργανα και ελληνικούς χορούς. Οι Ελληνικοί χοροί είναι δείγμα της ελληνικής λεβεντιάς, η δε όρχηση είναι έκφραση αθώας χαράς και εθνικών και άκακων προσωπικών συναισθημάτων.
Το ωραίο αυτό έθιμο των ελληνικών χορών, μετά λαϊκών οργάνων, που εγκαταλείφθηκε εδώ και αρκετά χρόνια, ο φιλοπρόοδος Σύλλογος του Οξυλίθου «Ο Ευαγγελισμός» εργάζεται να αναβιώσει, γι’ αυτό κάθε χρόνο στην γιορτή διοργανώνει στην πλατεία ή σε κέντρο του χωριού χορούς με λαϊκά όργανα».
«Οξύλιθος», Περιοδική έκδοση Συλλόγου Οξυλιθιωτών, «Ο Ευαγγελισμός», Αρ. Φύλλου 15, Αύγουστος 1981.
