Υπάρχουν στην Ελλάδα και την Κύπρο προσκυνήματα που δεν ξεχωρίζουν μόνο για την ιστορία ή την αρχιτεκτονική τους.
Είναι χώροι που συνδέθηκαν με παραδόσεις για εικόνες της Παναγίας οι οποίες σύμφωνα με τις διηγήσεις των πιστών, βρέθηκαν σε σπηλιές, σε απόκρημνους βράχους ή σε σημεία που έμοιαζαν δύσκολο να προσεγγιστούν.
Γύρω από αυτές δημιουργήθηκαν με τα χρόνια μικρές ιστορίες πίστης, οι οποίες εξακολουθούν να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.
Η Παναγία Σπηλιανή στη Νίσυρο
Στη Νίσυρο, η Μονή της Παναγίας Σπηλιανής είναι χτισμένη πάνω σε βράχο, στο Κάστρο του Μανδρακίου, με το καθολικό της να βρίσκεται μέσα σε φυσική σπηλιά.
Σύμφωνα με την παράδοση, γύρω στο 1400 ένας γεωργός βρήκε μια μικρή εικόνα της Παναγίας και την μετέφερε σε άλλο ναό.
Η εικόνα όμως, εξαφανίστηκε και βρέθηκε ξανά στη σπηλιά.
Όταν το ίδιο περιστατικό επαναλήφθηκε, οι κάτοικοι θεώρησαν ότι έπρεπε να παραμείνει εκεί και αποφάσισαν να δημιουργήσουν τον ναό στο σημείο.
Η Παναγία Τρυπητή στο Αίγιο
Ένα ακόμα προσκύνημα που συνδέεται με σπηλιά είναι η Παναγία Τρυπήτη στο Αίγιο.
Η παράδοση αναφέρει ότι ένας ναυτικός, ο οποίος είχε ναυαγήσει ή προσεγγίσει την περιοχή, οδηγήθηκε από ένα λαμπρό φως σε σπήλαιο, όπου βρήκε την εικόνα της Παναγίας.
Ακολούθησε την ασκητική ζωή και ο χώρος εξελίχθηκε σταδιακά σε μοναστικό κέντρο.
Η ιστορία της εύρεσης της εικόνας αποτελεί μέχρι σήμερα σημαντικό μέρος της παράδοσης του προσκυνήματος.
Η Παναγία Σπηλιώτισσα στην Ιθάκη
Σε δύσβατη περιοχή πάνω από τον όρμο Αντρι στην Ιθάκη βρίσκεται η Παναγία Σπηλιώτισσα.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, οι κάτοικοι παρατήρησαν ένα μικρό φως να βγαίνει από τη σπηλιά και όταν μπήκαν στο εσωτερικό της βρήκαν μια εικόνα της Παναγίας.
Τη μετέφεραν σε εκκλησία του Περαχωρίου, όμως η εικόνα επέστρεψε στη σπηλιά.
Μετά την επανάληψη του περιστατικού, οι κάτοικοι αποφάσισαν να δημιουργήσουν στο σημείο ένα μικρό ξωκκλήσι.
Η Παναγία Κρυφτή στη Λέσβο
Ιδιαίτερη είναι και η περίπτωση της Παναγίας Κρυφτής, κοντά στο Πλωμάρι.
Το μικρό εκκλησάκι βρίσκεται σε μια φυσική κοιλότητα του βράχου, σε σημείο όπου η πρόσβαση γίνεται δύσκολα από στεριά ή με πλεούμενο.
Η τοπική παράδοση συνδέει την τοποθεσία με μια γυναίκα που – κυνηγημένη μαζί με το παιδί της- βρήκε καταφύγιο εκεί και έκανε τάμα να χτίσει εκκλησία εφόσον κατάφερνε να σωθεί.
Η Χρυσοσπηλιώτισσα στην Κύπρο
Στην Κάτω Δευτερά της Κύπρου, η Παναγία Χρυσοσπηλιώτισσα βρίσκεται σε σπήλαιο λαξευμένο σε απόκρημνο βράχο περίπου 35 μέτρων.
Η παράδοση λέει ότι οι κάτοικοι έβλεπαν μια λάμψη στην περιοχή και αναζητώντας την προέλευσή της, ανακάλυψαν την εικόνα της Παναγίας.
Το σπήλαιο φιλοξενεί τοιχογραφίες που ανάγονται στον 13ο αιώνα, ενώ η εικόνα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς έχει αγιογραφημένες και τις δύο όψεις της.
Αυτό που ενώνει αυτές τις διαφορετικές ιστορίες δεν είναι μόνο η παρουσία μιας εικόνας μέσα σε έναν βράχο.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι συγκεκριμένοι χώροι πέρασαν από την τοπική παράδοση στη συλλογική μνήμη.
Σπηλιές, απόκρημνες πλαγιές και φυσικά καταφύγια μετατράπηκαν σε τόπους προσευχής, με τους πιστούς να συνεχίζουν να επισκέπτονται τα σημεία όπου, σύμφωνα με την παράδοση, «βρέθηκε» η Παναγία.
