Πρόληψη και προστασία από καλοκαιρινούς κινδύνους

Δρ Θεόφιλος Σαχινίδης, MD, PhD, Διευθυντής Τμήματος Διεθνών Ασθενών, Metropolitan Hospital

Οι θερινοί μήνες συνδέονται με αυξημένη φυσική δραστηριότητα, ταξίδια και παρατεταμένη έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες. Οι ιδιαίτερες περιβαλλοντικές συνθήκες του καλοκαιριού αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων παθολογικών καταστάσεων, ιδιαίτερα όταν δεν λαμβάνονται τα κατάλληλα προληπτικά μέτρα.
«Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται παγκοσμίως αύξηση της συχνότητας, της διάρκειας και της έντασης των κυμάτων καύσωνα, με σημαντικές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Οι υψηλές θερμοκρασίες σχετίζονται με αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητα, κυρίως λόγω θερμικών νοσημάτων, καρδιαγγειακών συμβαμάτων, αναπνευστικών παθήσεων και διαταραχών της νεφρικής λειτουργίας.

Οι επιπτώσεις αυτές είναι ιδιαίτερα έντονες στους ηλικιωμένους, στα μικρά παιδιά, στις εγκύους και στα άτομα με χρόνια νοσήματα. Επιπρόσθετα, κατά τη θερινή περίοδο αυξάνεται η έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η υπεριώδης ακτινοβολία, τα έντομα και οι θαλάσσιοι οργανισμοί, ενώ οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες και η κατανάλωση τροφίμων εκτός οικίας ευνοούν την εμφάνιση τροφιμογενών λοιμώξεων.

Οι παράγοντες αυτοί αποτελούν σημαντικούς, αλλά σε μεγάλο βαθμό αποτρέψιμους κινδύνους για την υγεία κατά τις καλοκαιρινές διακοπές», αναφέρουν ο δρ Θεόφιλος Σαχινίδης, MD, PhD, Διευθυντής Τμήματος Διεθνών Ασθενών, η κ. Αικατερίνη Μερεντίτη, ο κ. Νικόλαος Νταλέκος και ο κ. Χρήστος Ρωθώνης, Τμήμα Διεθνών Ασθενών Metropolitan Hospital, οι οποίοι απαντούν στο ερώτημα:

Ποιες είναι, οι συχνότερες παθολογικές καταστάσεις του καλοκαιριού και πώς μπορούν να προληφθούν;

Οι υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού δοκιμάζουν τους φυσιολογικούς μηχανισμούς θερμορύθμισης του ανθρώπινου οργανισμού. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, η αποβολή της περίσσειας θερμότητας επιτυγχάνεται μέσω της αγγειοδιαστολής του δέρματος και της εφίδρωσης. Όταν όμως η περιβαλλοντική θερμοκρασία είναι ιδιαίτερα υψηλή ή συνυπάρχει αυξημένη υγρασία, οι μηχανισμοί αυτοί καθίστανται λιγότερο αποτελεσματικοί, με αποτέλεσμα την προοδευτική αύξηση της θερμοκρασίας του σώματος και την εμφάνιση θερμικών νοσημάτων.

Η αφυδάτωση λόγω αυξημένης εφίδρωσης αποτελεί τη συχνότερη συνέπεια της παρατεταμένης έκθεσης στη ζέστη, καθώς η εφίδρωση αποτελεί τον βασικό μηχανισμό αποβολής θερμότητας από τον οργανισμό. Ωστόσο, μέσω του ιδρώτα δεν χάνονται μόνο υγρά, αλλά και πολύτιμοι ηλεκτρολύτες, κυρίως νάτριο και χλώριο, ενώ σε μικρότερο βαθμό αποβάλλονται κάλιο, μαγνήσιο και ασβέστιο.
Η απώλεια αυτή, όταν δεν αναπληρώνεται επαρκώς, μπορεί να οδηγήσει σε εκδηλώσεις όπως μυϊκές κράμπες, αδυναμία, κόπωση, ζάλη, ορθοστατική υπόταση και, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, θερμική εξάντληση ή θερμοπληξία, διαταραχές του καρδιακού ρυθμού ή της νευρολογικής λειτουργίας – καταστάσεις που απαιτούν άμεση νοσοκομειακή αντιμετώπιση.

Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, οι έγκυες γυναίκες, καθώς και τα άτομα με καρδιαγγειακά νοσήματα, σακχαρώδη διαβήτη, χρόνια νεφρική νόσο ή χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Επιπλέον, αυξημένο κίνδυνο παρουσιάζουν όσοι εργάζονται ή αθλούνται σε εξωτερικούς χώρους, καθώς και ασθενείς που λαμβάνουν φαρμακευτικές αγωγές όπως διουρητικά, αντιχολινεργικά ή αντιψυχωσικά, οι οποίες μπορεί να επηρεάσουν τη θερμορύθμιση ή την ισορροπία των υγρών.
Ενδεικτικά, τα διουρητικά αυξάνουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης και διαταραχών των ηλεκτρολυτών, ενώ αντιυπερτασικά φάρμακα, όπως οι αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύματος της αγγειοτενσίνης (ACE inhibitors) και οι αναστολείς των υποδοχέων της αγγειοτενσίνης II (ARBs), μπορεί υπό συνθήκες έντονης αφυδάτωσης να επηρεάσουν τη νεφρική λειτουργία.

Επιπλέον, οι αναστολείς SGLT2, που χρησιμοποιούνται ευρέως στη θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη και της καρδιακής ανεπάρκειας, αυξάνουν τη διούρηση και απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή κατά τη διάρκεια παρατεταμένης έκθεσης στη ζέστη. Φάρμακα με αντιχολινεργική δράση, καθώς και ορισμένα αντιψυχωσικά και αντικαταθλιπτικά, ενδέχεται να μειώσουν την εφίδρωση και να δυσχεράνουν την αποβολή θερμότητας από τον οργανισμό.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι ασθενείς δεν θα πρέπει να διακόπτουν ή να τροποποιούν μόνοι τους τη φαρμακευτική τους αγωγή κατά τη διάρκεια των διακοπών ή ενός επεισοδίου καύσωνα. Είναι αναγκαία η άμεση επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό, καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθεί προσωρινή προσαρμογή της θεραπείας σύμφωνα με τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες.

Η πρόληψη βασίζεται στη σωστή αναπλήρωση των υγρών, στην αποφυγή έντονης σωματικής δραστηριότητας κατά τις θερμότερες ώρες της ημέρας, στη χρήση ελαφρού και ανοιχτόχρωμου ρουχισμού και στην παραμονή σε δροσερούς και κλιματιζόμενους χώρους.
Η άμεση ιατρική αξιολόγηση είναι απαραίτητη όταν εμφανίζονται συμπτώματα όπως υψηλός πυρετός ή θερμοκρασία σώματος άνω των 40°C, διαταραχές του επιπέδου συνείδησης, έντονη σύγχυση, απώλεια αισθήσεων, επίμονοι έμετοι, σοβαρή αδυναμία, δύσπνοια ή πόνος στο στήθος. Η έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών σημείων μπορεί να αποτρέψει σοβαρές επιπλοκές και να μειώσει σημαντικά τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα που σχετίζονται με τα θερμικά νοσήματα.

Η ηλιακή ακτινοβολία αποτελεί βασικό περιβαλλοντικό παράγοντα που επηρεάζει το δέρμα. Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV) διακρίνεται κυρίως σε UVA και UVB. Η UVB σχετίζεται περισσότερο με την πρόκληση ηλιακού εγκαύματος και άμεσων βλαβών στο DNA, ενώ η UVA διεισδύει βαθύτερα στο δέρμα και συμβάλλει στη φωτογήρανση και στη δημιουργία οξειδωτικού στρες (stress).
Η χρόνια και η έντονη διαλείπουσα έκθεση στον ήλιο, ιδιαίτερα όταν προκαλεί εγκαύματα, αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη καρκίνου του δέρματος. Για τον λόγο αυτόν, η φωτοπροστασία δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στις ημέρες των διακοπών, αλλά να αποτελεί καθημερινή συνήθεια καθ’ όλη τη διάρκεια των θερινών μηνών.
Τα βασικά μέτρα περιλαμβάνουν τη χρήση αντηλιακού ευρέος φάσματος (UVA/UVB) με κατάλληλο δείκτη προστασίας (SPF), τη συχνή επαναληπτική εφαρμογή, ιδιαίτερα μετά από κολύμπι ή έντονη εφίδρωση, τη χρήση καπέλου και προστατευτικού ρουχισμού, καθώς και την αποφυγή παρατεταμένης έκθεσης κατά τις ώρες μέγιστης ηλιακής ακτινοβολίας.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε άτομα που λαμβάνουν φάρμακα με πιθανότητα φωτοευαισθησίας, όπως ορισμένα αντιβιοτικά (π.χ. δοξυκυκλίνη), θειαζιδικά διουρητικά, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη και άλλα φάρμακα, καθώς μπορεί να εμφανίσουν εντονότερες δερματικές αντιδράσεις μετά την έκθεση στον ήλιο.

Κατά τη διάρκεια των διακοπών παρατηρούνται συχνά αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες, με αυξημένη κατανάλωση γευμάτων εκτός σπιτιού, μεγαλύτερη έκθεση σε τρόφιμα που διατηρούνται σε θερμοκρασία περιβάλλοντος και αυξημένη κατανάλωση θαλασσινών.

Οι υψηλές θερμοκρασίες ευνοούν τον πολλαπλασιασμό μικροοργανισμών στα τρόφιμα, αυξάνοντας τον κίνδυνο τροφιμογενών λοιμώξεων, με συχνότερες εκδηλώσεις τη διάρροια, το κοιλιακό άλγος, τη ναυτία, τους εμέτους και τον πυρετό. Η πρόληψη βασίζεται σε απλές αλλά σημαντικές αρχές:
• Σχολαστική υγιεινή των χεριών
• Κατανάλωση ασφαλούς πόσιμου νερού
• Αποφυγή τροφίμων που δεν έχουν συντηρηθεί σωστά
• Ιδιαίτερη προσοχή σε ωμά ή ανεπαρκώς μαγειρεμένα τρόφιμα
• Αυξημένη φροντίδα στις ευπαθείς ομάδες (ηλικιωμένοι, μικρά παιδιά, ανοσοκατασταλμένοι)

Η αφυδάτωση που μπορεί να συνοδεύσει μια γαστρεντερίτιδα είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τους θερινούς μήνες, καθώς προστίθεται στις ήδη αυξημένες απώλειες υγρών λόγω ζέστης.

Η κολύμβηση αποτελεί μία από τις πιο δημοφιλείς καλοκαιρινές δραστηριότητες, αλλά συνοδεύεται από ορισμένους πιθανούς κινδύνους. Οι συχνότερες καταστάσεις περιλαμβάνουν την εξωτερική ωτίτιδα («αυτί του κολυμβητή»), μικροτραυματισμούς, τσιμπήματα από θαλάσσιους οργανισμούς και δερματικούς ερεθισμούς.

Η πρόληψη βασίζεται στην τήρηση κανόνων υγιεινής και την αποφυγή κολύμβησης σε ακατάλληλα ή μολυσμένα νερά. Σε ήπιες περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθούν απλά μέτρα, όπως επαρκής ενυδάτωση, τοπική φροντίδα τραυμάτων ή συμπτωματική αγωγή με αναλγητικά και αντιπυρετικά. Η χρήση αντιβιοτικών, κορτιζόνης ή άλλων ειδικών θεραπειών δεν πρέπει να γίνεται χωρίς προηγούμενη ιατρική εκτίμηση, καθώς πολλές καλοκαιρινές λοιμώξεις είναι ιογενείς και δεν ανταποκρίνονται σε τέτοιες θεραπείες.

Η αυξημένη παραμονή σε εξωτερικούς χώρους οδηγεί σε μεγαλύτερη έκθεση σε κουνούπια, τσιμπούρια και άλλα έντομα. Εκτός από την τοπική δερματική αντίδραση, ορισμένα έντομα μπορούν να μεταδώσουν λοιμώδη νοσήματα. Ειδική μνεία πρέπει να γίνει στον ιό του Δυτικού Νείλου, καθώς τα τελευταία χρόνια καταγράφεται αυξημένη δραστηριότητα και εποχικές εξάρσεις στη χώρα μας κατά τους θερινούς μήνες.

Η πρόληψη περιλαμβάνει τη χρήση κατάλληλων εγκεκριμένων εντομοαπωθητικών, τη χρήση μακριών ρούχων σε περιοχές με αυξημένη παρουσία εντόμων, καθώς και τον προσεκτικό έλεγχο του δέρματος μετά από δραστηριότητες σε δασικές ή αγροτικές περιοχές.
Μετά από τσίμπημα απαιτείται ιατρική εκτίμηση όταν εμφανίζονται συμπτώματα όπως έντονο οίδημα, γενικευμένη αλλεργική αντίδραση, δύσπνοια, πυρετός ή επιδείνωση της τοπικής βλάβης.
«Η θερμική καταπόνηση, η υπεριώδης ακτινοβολία και οι ταξιδιωτικές λοιμώξεις αποτελούν τους τρεις κύριους άξονες κινδύνου της θερινής περιόδου. Οι περισσότερες από αυτές τις καταστάσεις είναι απόλυτα προβλέψιμες και προλήψιμες, εφόσον ο ταξιδιώτης γνωρίζει τους μηχανισμούς που τις προκαλούν και εφαρμόζει συστηματικά τεκμηριωμένα μέτρα πρόληψης.

Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες και ιατρικές ανασκοπήσεις υποστηρίζουν σταθερά την έγκαιρη αναγνώριση της θερμικής καταπόνησης, την ορθή φωτοπροστασία και την υπεύθυνη εκπαίδευση των ταξιδιωτών ως τους αποτελεσματικότερους τρόπους μείωσης της νοσηρότητας», καταλήγουν οι ειδικοί.

*Το Παθολογικό Τμήμα του Metropolitan Hospital αποτελεί βασικό πυλώνα του νοσοκομείου, στελεχωμένο από 15 εξειδικευμένες ομάδες Ειδικών Παθολόγων. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στο Τμήμα Διεθνών Ασθενών, το οποίο παρέχει ολοκληρωμένη ιατρική υποστήριξη, νοσηλεία και φροντίδα σε ταξιδιώτες που επισκέπτονται τη χώρα μας, διαχειριζόμενο υπεύθυνα κάθε στάδιο της παραμονής τους έως την ασφαλή επιστροφή τους.

Έτσι, το εξειδικευμένο προσωπικό και οι σύγχρονες υποδομές του θεραπευτηρίου βρίσκονται διαρκώς στη διάθεση των ασθενών, προσφέροντας πρόληψη και άμεση αντιμετώπιση κάθε έκτακτης καλοκαιρινής παθολογικής κατάστασης για ασφαλείς και υγιείς διακοπές.