Ιστορική και αρχαιολογική παρουσίαση του εορτάζοντα Ιερού Ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου στην τοπική Κοινότητα της Άτταλης, του Νομού Ευβοίας, από τον Νικόλα Καρατζά (Ιστορικό- Αρχαιολόγο, ΜΑ. Συγγραφέα, Aρθρογράφο)
Η τοπική Κοινότητα βρίσκεται στη δυτική ράχη του όρους Δίρφυς. Κατά τη Μέση Βυζαντινή περίοδο φαίνεται ότι η περιοχή γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση, όπως αποδεικνύεται από την ύπαρξη δύο σημαντικών ναών στον οικισμό των Εισοδίων της Θεοτόκου και του Αγίου Νικολάου. Στα νεώτερα χρόνια η δημιουργία του οικισμού ουσιαστικά οφείλεται στη μετακίνηση των κατοίκων από τον Απόκρημνο, περιοχή που χρησιμοποιούταν ως καταφύγιο από τις επιδρομές των Τούρκων.
Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου βρίσκεται στην περιοχή του παλαιού κοιμητηρίου της Άτταλης και 50 περίπου μέτρα ανατολικά διατηρείται, ερειπωμένος πλέον, ο ναό του Αγίου Νικολάου.
Ειδικότερα, ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου είναι κτισμένος από μεγάλους και μικρούς, αργούς λίθους με την παρεμβολή πλίνθων και τη χρήση πλούσιου ασβεστοκονιάματος, διαθέτει τετράγωνη κάτοψη (13,45 Χ 11,85 μ.).
Σε αυτόν εντοπίζονται δύο οικοδομικές φάσεις. Κτίστηκε στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο, σε μία παραλλαγή με συνεπτυγμένο το δυτικό σκέλος, που θεωρείται εξέλιξη του μεταβατικού τύπου. Στην ίδιο τύπο ανήκει και ο λίγο προγενέστερος;; (αρχές 11ου αι. μ.Χ.) ναός του Αγίου Νικολάου.
Οι δύο ναοί στα ανατολικά καταλήγουν σε τρεις πεντάπλευρες αψίδες, ενώ στα δυτικά σε νάρθηκα, στο βόρειο άκρο του οποίου υπάρχει αρκοσόλιο (ταφικό μνημείο). Αποτελούν τους πρωιμότερους από τους ολιγάριθμους ευβοϊκούς σταυροειδείς εγγεγραμμένους ναούς.
Η αρχική μορφή του ναού των Εισοδίων έχει αλλοιωθεί από τις κατά καιρούς επεμβάσεις.
Το κεντρικό του κλίτος, έχει διαμορφωθεί σε μονόχωρο ναό με δίρριχτη στέγη, ενώ τα πλάγια κλίτη και ο νάρθηκας διατηρούνται σε ημιερειπιώδη κατάσταση. Κατά τους νεώτερους χρόνους αξιοποιήθηκε δομικό υλικό και από τους δύο ναούς για την κατασκευή τέμπλου στον ναό των Εισοδίων, το οποίο στο πλαίσιο των πρόσφατων εργασιών αποκατάστασης αποδομήθηκε. Ακολούθως, τεκμηριώθηκαν τα γλυπτά από τα οποία αποτελούταν, ώστε ορισμένα να εκτεθούν στο Μουσείο Αρέθουσα, ενώ με ορισμένα άλλα να ανασυντεθεί το μαρμάρινο τέμπλο του ναού για να κοσμήσει το εσωτερικό του.
Αξίζει να γίνει αναφορά στον γλυπτό διάκοσμο των δύο ναών. Τα γλυπτά μέλη που εντοπίστηκαν ανήκαν στα μαρμάρινα τέμπλα αυτών. Κοσμούνται κυρίως με φυτικά και γεωμετρικά θέματα αλλά και με σύμβολα, όπως ο σταυρός. Χαρακτηρίζονται από υψηλή τέχνη στην απόδοση, αποτελώντας εξαιρετικό δείγμα γλυπτικής του τέλους του 10ου – αρχών 11ου αιώνα. Σύμφωνα με τα σωζόμενα γλυπτά τμήματα, σε σύγκριση με αυτά του ναού του Αγίου Νικολάου και της μορφής της τοιχοδομίας, φαίνεται ότι ο ναός αυτός είναι λίγο μεταγενέστερος εκείνου.
Πηγές:
- Καλαμαρά. Π. Κατσελάκη Α. Τσιομπίκου, Ε. 2014, Βυζαντινοί ναοί Άτταλης. Παναγία και Άγιος Νικόλαος, Δήμος Διρφύων Μεσσαπίων, ΑΔ 2014, χρόν. (υπό έκδοση)
- Καρατζάς Ν., Μαντζώρου Ι., Καραγκούνη Ν., Τσίρης Α., Τουριστικός-Ιστορικός-Ενημερωτικός οδηγός -Δήμου Διρφύων Μεσσαπίων, 2019.
- Καλαμαρά, Π., Κατσελάκη, Α. Ε. Κατσάλη, Ε. Τσιομπίκου. Δ. Καραμούζας 2020. Οι εργασίες αποκατάστασης των ναών της Άτταλης στην Εύβοια, στο: Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 5, 2015. Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης, Βόλος 26.2-1.3, 2015. Τόμος 11, Στερεά Ελλάδα, Βόλος, 1147-1152.
Κατσελάκη, Α. Κατσάλη, Ε. Τσιμπίκου, Ε. Καραμουζάς, Δ 2020, Συμβολή στη μεσοβυζαντινή αρχιτεκτονική, τέχνη και τεχνολογία. Η περίπτωση των ναών της Άτταλης, στο Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 5, 2015. Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης, Βόλος 26.2-1.3, 2015 Τόμος ΙΙ, Στερεά Ελλάδα, Βόλος, 1153-1162.
-Κατσελάκη, Α. Τσιομπίκου, Ε. 2017, Μεσοβυζαντινή μαρμαρογλυπτική στην Εύβοια: ο γλυπτός διάκοσμος των ναών των Εισοδίων της Θεοτόκου και του Αγίου Νικολάου στην Άτταλη, στο: ΖZ. Tankosic, F. Mavridis & M. Kosma (επιμ.) An is- land Between Two Worlds: The Archaeology of Euboea from Pre- historic to Byzantine Times. Proceedings of International Confer- ence, Eretria, 12-14 July 2013. Ένα Νησί Μεταξύ Δύο κόσμων. Αρχαιολογική Έρευνα στην Εύβοια: Προϊστορικοί έως και Βυζαντινοί Χρόνοι. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Ερέτρια, 12-
14 Ιουλίου 2013, 519-536 (The Norwegian Institute at Athens) - Πέτρου, Δ. Ανδρούδης, Π. 2006, οι βυζαντινοί ναοί του Αγίου Νικολάου και των Εισοδίων της Θεοτόκου στην Άτταλη Ευβοίας, στο: Αλ. Μαζαράκης. Αινιάν (επιμ.) Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας. Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης. Βόλος 27.2-23.2003, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Υπουργείο Πολιτισμού, 1, 1165-1184.
