Σήμερα Τρίτη της Διακαινησίμου εβδομάδος, εορτάζει με λαμπρότητα η ιστορική ιερά μονή του Αγίου Ιωάννου του Καλυβίτου που βρίσκεται βορειοδυτικά του οικισμού των Ψαχνών, στην Εύβοια, επί τη μνήμη της ανακομιδής των λειψάνων του φερώνυμου προστάτου της.
Έχει κτιστεί στα ερείπια αρχαίου ναού, σε θέση με συνεχή χρήση από την πρωτοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδο, όπως μαρτυρούν διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη στον περιβάλλοντα χώρο του.
Γραπτές μαρτυρίες για την ιστορία της μονής δεν διατηρούνται. Έμμεση μαρτυρία αντλούμε από το Συνοδικόν της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπου σημειώνεται «… Δανιὴλ τοῦ ὁσιοτάτου μοναχοῦ καὶ ἀσκητοῦ τοῦ στυλίτου, τοῦ ἐν τῇ Εὐβοίᾳ πόλει μονῆς τοῦ Καλυβίτου ἀσκήσαντος…», στοιχείο που δηλώνει ότι η μονή βρισκόταν ήδη σε λειτουργία το 12ο αιώνα. Ιδιαίτερα σημαντική είναι λίθινη αφιερωτική επιγραφή σύμφωνα με την οποία το1245, ο πάνσεπτος ναὸς «τοῦ ὁσίου ἠμῶν Ἰωάννου τοῦ Καλυβίτου ἐμαστορεύθη παρἀ τοῦ Μιχαὴλ Κολοκύνθη». Τότε δηλαδή, πιθανώς, οικοδομήθηκε νέο καθολικό.
Αργότερα, η μονή ερειπώθηκε και εγκαταλείφθηκε. Σήμερα το καθολικό έχει τη μορφή μικρής τρίκλιτης βασιλικής. Το μεγαλύτερο μέρος του οφείλεται σεμεταγενέστερες προσθήκες και επεμβάσεις. Μόνο μέρος του ανατολικού τμήματος διασώθηκε και συγκεκριμένα τα δύο παραβήματα και τμήμα της κεντρικής αψίδας, το οποίο θεωρείται ότι ανήκει στη φάση ανακαίνισης του 1245. Από τον ζωγραφικό διάκοσμο του ναού διατηρούνται λίγες τοιχογραφίες στα παραβήματα.
Ειδικότερα, το τεταρτοσφαίριο της κόγχης της πρόθεσης κοσμείται με την παράσταση του Παλαιού των Ημερών. Χαμηλότερα, εκατέρωθεν του παραθύρου, παριστάνεται το Όραμα του αγίου Πέτρου Αλεξανδρείας. Στον βόρειο τοίχο έχουν εικονιστεί οι διάκονοι Στέφανος και Πρόχορος. Επάνω από τους δύο διακόνους αποκαλύφθηκε κατά τις εργασίες μικρό τμήμα παράστασης που είναι πιθανό ότι προέρχεται από την σκηνή της Μεταμόρφωσης.
Στο χώρο του διακονικού, στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης, διατηρείται το κατώτερο τμήμα μορφής που μπορεί να ταυτιστεί με τον Μεγάλης Βουλής άγγελο. Χαμηλότερα και εκατέρωθεν του παραθύρου εικονίζονται οι ιεράρχες άγιος Σιλβέστρος και άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συγκρότηση του εικονογραφικού προγράμματος, το οποίο είναι πρωτότυπο στη σύλληψη και στην οργάνωσή του. Από πλευράς εικονογραφίας θα πρέπει να επισημανθεί η απεικόνιση του αγίου Σιλβέστρου, στα άμφια του οποίου λεπτομέρειες, όπως το κόκκινο φαιλόνιο και οι λευκές ταινίες στους καρπούς, αποτυπώνουν ενδεχομένως την τρέχουσα πραγματικότητα του καθολικού κλήρου, μέλη του οποίου πρέπει να ήταν εγκατεστημένα στις λατινοκρατούμενες περιοχές, και ιδιαίτερα στην Εύβοια, όπου ο επίσκοπος Ευρίπου Θεόδωρος είχε δώσει όρκο υποταγής στον Πάπα.
Η ζωγραφική του ναού είναι υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας και ιδιαίτερης εικονογραφίας και θεωρείται ότι συνδέεται με την καλλιτεχνική παραγωγή της Αττικής, των μέσων περίπου του 13ου αιώνα, και ιδιαίτερα με το έργο του Αθηναίου ζωγράφου Ιωάννη. Χαρακτηριστικά των συνθέσεων είναι η σαφήνεια, η λιτότητα, η αρχαϊκή διάθεση, οι μετωπικές στάσεις των μορφών και η πρωτοτυπία στην οργάνωση και την διατύπωσή τους.
Αποτελούν ένα ακόμα παράδειγμα φαινομενικής όσμωσης των δύο Εκκλησιών, ουσιαστικά όμως ρητής διακήρυξης του ορθόδοξου δόγματος περί Αγίας Τριάδας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ναός επισκευάστηκε από Ρώσους μοναχούς την περίοδο της Τουρκοκρατίας κατά τον 18ο αιώνα. Η τελευταία μεγάλη αναστηλωτική προσπάθεια πραγματοποιήθηκε τη δεκαετία του 1920, οπότε στο διατηρούμενο ιερόπροστέθηκε νέος κυρίως ναός.
Από τον παλαιό ναό διατηρήθηκε μέρος του Ιερού και ένα μικρό τμήμα από τον ναό και το υπόλοιπο μέρος αναστηλώθηκε. Εργασίες συντήρησης του ζωγραφικού διακόσμου του μνημείου και ευπρεπισμού του περιβάλλοντος χώρου του πραγματοποιήθηκαν σχετικά πρόσφατα υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων.
Στο μοναστήρι ασκήθηκαν πάρα πολλοί και σπουδαίοι μοναχοί, ανάμεσα στους οποίους σώζεται και το όνομα του Οσίου Δανιήλ του Στυλίτου. Στις μέρες μας έχουν διακονήσει τον Άγιο Ιωάννη τον Καλυβίτη στο μοναστήρι αρκετές αδελφότητες με σπουδαίο έργο τόσο στη διάσωση όσο και στη διάδοση της ορθόδοξης πίστης.
ΥΑ 6505/293 π.ε./2-2-1972 – ΦΕΚ 126/Β/11-2-1972
Ηγούμενος της Ιεράς Μονής είναι ο Αρχιμ. Στέφανος Καραμούζης. Τηλέφωνα επικοινωνίας 2228.22180 ,2221.42180
Πηγή:
Καρατζάς Ν., Μαντζώρου Ι. Τσίρης Α. Καραγκούνη Ν., ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ-ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ-ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΥ ΔΙΡΦΥΩΝ-ΜΕΣΣΑΠΙΩΝ, Ψαχνά 2019.
